سیاستگذاری مُد در ایران؛ چگونه حذف معنا، میدان را به ترندهای غربی واگذار کرد؟
22 بهمن, 1404
آیا «مُد» با «فَشِن» تفاوت دارد؟
26 بهمن, 1404
مد ایران زیر فشار چند نیرو
مد فقط لباس نیست
وقتی از «مد» صحبت میکنیم، اغلب ذهنها به سمت لباس، استایل یا ترندهای زودگذر میرود. اما در واقع، مد چیزی بسیار فراتر از انتخاب پوشش است. مد یک پدیدهٔ اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است؛ زبانی است که جامعه از طریق آن دربارهٔ هویت، سلیقه، قدرت، جنسیت، طبقه و حتی سیاست حرف میزند.
به همین دلیل، مد هیچوقت بهصورت مستقیم و ساده شکل نمیگیرد. نه طراح بهتنهایی آن را میسازد و نه مصرفکننده بهتنهایی آن را تعیین میکند. مُد همیشه از میان مجموعهای از نیروها، نهادها و قواعد عبور میکند. اینجاست که مفهوم «رژیمهای واسطهای چندگانه(multiple regimes of mediation)» به ما کمک میکند وضعیت مد در ایران را بهتر بفهمیم.
رژیمهای واسطهای چندگانه یعنی چه؟
به زبان ساده، «واسطهگری» یعنی اینکه معنا، ارزش یا شکل یک پدیده، مستقیم تولید نمیشود؛ بلکه از فیلترها و کانالهایی عبور میکند که آن را تغییر میدهند، محدود میکنند یا جهت میدهند.
«رژیم» هم در اینجا به معنای حکومت نیست، بلکه یعنی یک نظام نسبتاً منسجم از قواعد، نهادها و منطقها که تعیین میکند چه چیزی مجاز، زیبا، قابلقبول یا قابلعرضه است.
وقتی میگوییم مد تحت رژیمهای واسطهای چندگانه شکل میگیرد، منظور این است که:
مد همزمان تحت تأثیر چند نظام مختلف قرار دارد که هرکدام منطق خاص خود را دارند و همیشه هم با هم هماهنگ نیستند. در ایران، این وضعیت بسیار پررنگ است.
مد در ایران؛ محصول یک عامل نیست
برخلاف تصور رایج، وضعیت مد در ایران را نمیتوان فقط با یک عامل توضیح داد؛ نه فقط «محدودیت»، نه فقط «بازار»، و نه فقط «سلیقه مردم». مد ایران حاصل تعامل چند رژیم مهم است که در ادامه به مهمترین آنها اشاره میکنیم.
۱. رژیم قانونی و حکمرانی
یکی از تأثیرگذارترین نیروها بر مُد در ایران، چارچوبهای قانونی و نظارتی است. در این چارچوب، مُد اغلب نه بهعنوان یک صنعت خلاق، بلکه بهعنوان مسئلهای مرتبط با «پوشش» و «کنترل فرهنگی» دیده میشود.
نتیجه این نگاه:
- مد بیشتر مدیریت میشود تا حمایت
- خلاقیت بهجای تشویق، محدود میشود
- طراحان بهجای تجربهگری، به سمت «امن بودن» میروند
این رژیم، یکی از اصلیترین واسطههایی است که تعیین میکند چه چیزی میتواند وارد فضای عمومی شود.
۲. رژیم بازار و اقتصاد
در غیاب حمایت ساختاری از مُد بهعنوان صنعت خلاق، بازار نقش تعیینکنندهای پیدا کرده است. اما این بازار، بازاری پرریسک و ناپایدار است.
در چنین شرایطی:
- فروش سریع مهمتر از ایده میشود
- تکرار امنتر از نوآوری است
- تقلید کمهزینهتر از خلق است
به همین دلیل، بسیاری از برندها و تولیدکنندگان، به بازتولید الگوهای امتحانشده یا کپیکردن ترندهای خارجی رو میآورند. بازار، خود به یک رژیم واسطهای تبدیل میشود که مد را به کالا تقلیل میدهد.
۳. رژیم رسانهای؛ یا بهتر بگوییم، نبود آن
در بسیاری از کشورها، رسانهها نقش کلیدی در شکلدادن به مد دارند:
مجلات تخصصی، منتقدان مد، نمایشگاهها و آرشیوها. در ایران، این حلقه تقریباً مفقود است. جای آن را شبکههای اجتماعی گرفتهاند؛ جایی که:
- دیدهشدن مهمتر از معناست
- الگوریتم بهجای نقد تصمیم میگیرد
- محبوبیت بهجای کیفیت معیار میشود
در نتیجه، مد بیشتر «نمایش» میشود تا «گفتمان».
۴. رژیم زیباییشناسی عمومی و ترندهای جهانی
نکتهٔ مهم این است که ذائقهٔ زیباییشناسی عمومی در ایران امروز، بهشدت تحت تأثیر ترندهای جهانی است. این تأثیر لزوماً منفی نیست، اما مسئله اینجاست که اغلب:
- بدون ترجمهٔ فرهنگی اتفاق میافتد
- بدون پیوند با تجربهٔ زیستهٔ ایرانی است
- و بدون تولید معنا در داخل بازتولید میشود
به همین دلیل، مد داخلی اغلب در حال پاسخدادن به «دیگری جهانی» است، نه گفتوگو با جامعهٔ خودش.
۵. رژیم اخلاقی و قضاوت اجتماعی
در کنار همهٔ اینها، یک رژیم نامرئی اما بسیار قدرتمند وجود دارد: قضاوت اجتماعی.
ترس از برچسبخوردن، واکنشها، حاشیهها و سوءتفاهمها باعث میشود بسیاری از طراحان و برندها دست به خودسانسوری بزنند. این رژیم رسمی نیست، اما اثرش بسیار واقعی است.
نتیجهٔ این تعامل چیست؟
این رژیمها معمولاً با هم هماهنگ نیستند. بازار سرعت میخواهد، قانون کنترل، رسانه غایب است، ذائقه جهانی شده و فرهنگ دوپاره است. نتیجه، مُدی است که:
- نه کاملاً شکل میگیرد
- نه کاملاً حذف میشود
- و اغلب در وضعیت تعلیق باقی میماند و تکلیفش مشخص نیست
پس راهحل چیست؟
اگر بپذیریم که مد محصول رژیمهای واسطهای چندگانه است، راهحل در حذف یک عامل یا مقصر دانستن یک نهاد نیست. راهحل در تنظیم دوبارهٔ رابطه میان این رژیمها است.
چند گام کلیدی:
- بهرسمیتشناختن مد بهعنوان صنعت خلاق
نه فقط تولید پوشاک، بلکه تولید معنا، هویت و ارزش فرهنگی.
- تقویت رسانههای مستقل مد
نقد، آرشیو، تحلیل و گفتوگو؛ نه فقط تبلیغ.
- ترجمهٔ فعال ترندهای جهانی
نه تقلید کور، بلکه بازخوانی و بومیسازی.
- ایجاد فضاهای امن برای تجربهگری
مد بدون ریسک، زنده نمیماند.
جمعبندی
مد ایران نه شکستخورده است و نه ناتوان؛ بلکه در میانهٔ نیروهای متعددی قرار گرفته که هرکدام بخشی از آن را شکل میدهند. فهم این وضعیت، اولین قدم برای تغییر آن است. تا زمانی که مد را فقط «لباس» ببینیم، راهحلی هم پیدا نخواهیم کرد. اما اگر آن را بهعنوان پدیدهای فرهنگی در میان رژیمهای واسطهای چندگانه بفهمیم، میتوانیم مسیر شکلگیری یک جریان مد داخلی، آگاهانه و معاصر را ترسیم کنیم؛ جریانی که هم با جهان در گفتوگوست و هم ریشه در جامعهٔ خودش دارد.
پینوشت 1: بر اساس آنچه بیان شد استفاده از عبارت مصطلح “مُد و فشن” در ایران اشتباه است. به عبارتی وقتی مثلا از شما می پرسند حوزه کاری شما چیست و می گویید: مد و فشن در حال استفاده اشتباه از این دو عبارتید.
پینوشت 2: عبارت مصطلح “مد و لباس” اشتباه است و عبارت صحیح:”مُدِ لباس” است.
|
نویسنده: شریف رضویشریف رضوی هستم، کارآفرین، مدیر و پژوهشگر فشن و صنایع خلاق در ایران. مدیر اجرایی شورای مُد ایران ، دبیر هفته مُد تهران و مدیر و موسس مرکز نوآوری مُدارا. در صورت تمایل به آشنایی بیشتر می توانید علاوه بر صفحه اصلی سایت به آدرس شبکه های اجتماعی من در لینکدین و اینستاگرام مراجعه کنید. بازنشر و استفاده از این مطلب با ذکر منبع و نام نویسنده مجاز است. |
