نقد کتاب فشن به عنوان اقتصاد خلاق

نقد کتاب Fashion as Creative Economy

کتاب Fashion as Creative Economy: Micro‑Enterprises in London, Berlin and Milan(2023) (فشن به‌مثابه اقتصاد خلاق) نوشتهٔ Angela McRobbie، Daniel Struttو Carolina Bandinelli یکی از جدی‌ترین تلاش‌های نظری دههٔ اخیر برای بازتعریف جایگاه فشن در چارچوب اقتصاد خلاق است. نویسندگان با تمرکز بر میکرو–کسب‌وکارهای مستقل فشن در سه شهر لندن، برلین و میلان، استدلال می‌کنند که فشن را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان صنعتی تولیدمحور یا زیرشاخه‌ای از بازار پوشاک فهم کرد؛ بلکه باید آن را به‌عنوان یک اکوسیستم خلاق، فرهنگی، معنابنیاد و سیاسی دید که ارزش آن از معنا، روایت، موقعیت اجتماعی و سرمایهٔ فرهنگی نشأت می‌گیرد، نه صرفاً از تیراژ و کارایی تولید.

در این کتاب، فشن به‌عنوان میدان کشمکش میان خلاقیت و نیولیبرالیسم تصویر می‌شود: جایی که طراحان مستقل، استودیوهای کوچک و برندهای خرد، هم‌زمان حامل نوآوری فرهنگی هستند و در عین حال، تحت فشارهای شدید ناامنی شغلی، خوداستثماری، سرمایه‌گذاری مخاطره‌پذیر و منطق بازارهای مالی قرار دارند. کتاب تلاش می‌کند نشان دهد که چگونه «اقتصاد خلاق» در فشن، اگر بدون مداخلهٔ نهادی و سیاستی رها شود، می‌تواند به بازتولید نابرابری، فرسودگی و حذف تدریجی بازیگران خلاق منجر شود.

خلاصهٔ فصل‌به‌فصل (کوتاه و تحلیلی):

در فصل اول، چارچوب نظری کتاب بنا می‌شود؛ نویسندگان با مرور ادبیات اقتصاد خلاق و مطالعات هنر، فشن را به‌مثابه «ابژهٔ زیبایی‌شناختی دارای پیامد اقتصادی» تعریف می‌کنند و بر اهمیت خودِ کالکشن یا اثر فشن به‌عنوان حامل معنا تأکید دارند.

فصل دوم به لندن می‌پردازد؛ شهری که به‌عنوان هاب جهانی فشن معرفی می‌شود اما تحت فشار سیاست‌های نیولیبرال، آموزش فشن و زیست حرفه‌ای طراحان مستقل را به‌شدت شکننده کرده است.

فصل سوم بر برلین تمرکز دارد؛ شهری با هزینه‌های کمتر، فضای آزمایشی‌تر و سیاست‌های فرهنگی متفاوت که امکان شکل‌گیری اکوسیستم‌های خلاق جایگزین را فراهم کرده، هرچند پایداری اقتصادی همچنان مسئله‌ساز است.

فصل چهارم میلان را بررسی می‌کند؛ جایی که سنت صنعتی قوی، هم فرصت و هم محدودیت برای فشن مستقل ایجاد می‌کند و رابطهٔ پیچیده‌ای میان برندهای بزرگ و استودیوهای خرد شکل می‌گیرد.

فصل پنجم به فشن‌تک، تجارت الکترونیک و سرمایهٔ مالی می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه منطق پلتفرمی و سرمایه‌گذاری می‌تواند هم امکان بقا و هم منبع فشار جدید باشد

فصل ششم جمع‌بندی انتقادی ارائه می‌دهد و بر نقش دانشگاه، سیاست فرهنگی و مطالعات انتقادی فشن در بازاندیشی آیندهٔ این حوزه تأکید می‌کند.

نقاط قوت کتاب: در چند سطح قابل‌توجه است. نخست، کتاب فشن را با دقت نظری بالا در دل اقتصاد خلاق و سیاست فرهنگی جای می‌دهد و آن را از تقلیل به «صنعت پوشاک» نجات می‌دهد. دوم، تمرکز بر میکرو–کسب‌وکارها باعث می‌شود واقعیت زیستهٔ طراحان مستقل، به‌ویژه در سطح کار روزمره، دیده شود؛ چیزی که در بسیاری از مطالعات کلان فشن غایب است. سوم، پیوند میان نظریهٔ هنر، جامعه‌شناسی کار و اقتصاد سیاسی، کتاب را به منبعی مرجع برای مطالعات فشن انتقادی تبدیل می‌کند. چهارم، نگاه انتقادی به «اقتصاد خلاق» به‌عنوان گفتمانی ذاتاً رهایی‌بخش، از افتادن کتاب به دام روایت‌های تبلیغاتی رایج جلوگیری می‌کند.

اما نقاط ضعف کتاب نیز مهم و قابل بحث‌اند. نخست، تمرکز صرف بر شهرهای اروپای غربی (لندن، برلین، میلان) باعث می‌شود کتاب نتواند به‌طور کامل دربارهٔ فشن در اقتصادهای پیرامونی، نیمه‌پیرامونی یا کشورهای درحال‌توسعه سخن بگوید؛ جایی که مسئلهٔ حکمرانی، سانسور، محدودیت نهادی و فقدان بازار آزاد نقش پررنگ‌تری دارند(به طور مثال در ایران ما نسخه پیشرفته همه این موارد را داریم). دوم، کتاب اگرچه فشن را به‌عنوان اقتصاد خلاق توصیف می‌کند، اما مسیرهای عملی سیاست‌گذاری را کمتر به‌صورت اجرایی و قابل انتقال صورت‌بندی می‌کند. سوم، نقش دولت، قانون‌گذاری و ساختارهای حکمرانی ملی-به‌ویژه در کشورهایی که فشن هنوز به‌رسمیت شناخته نشده-کمتر از آنچه انتظار می‌رود بسط داده شده. در نهایت، کتاب بیشتر توصیفی-تحلیلی است تا تجویزی؛ برای خوانندگانی که به‌دنبال «نقشهٔ عمل» هستند، ممکن است ناکافی به نظر برسد.

با این حال، Fashion as Creative Economy کتابی است که چارچوب فکری ما دربارهٔ فشن را تغییر می‌دهد: از مهارت به معنا، از تولید به روایت، و از صنعت به اکوسیستم خلاق. برای هر کسی که می‌خواهد دربارهٔ فشن، سیاست‌گذاری فرهنگی، صنایع خلاق یا آیندهٔ کار خلاق فکر کند، این کتاب یک مرجع جدی و اجتناب‌ناپذیر است.

اگر در فشن، طراحی، آموزش، سیاست‌گذاری فرهنگی یا صنایع خلاق فعال هستید، خواندن این کتاب به شما کمک می‌کند بفهمید چرا «مهارت و تولید» کافی نیست و چرا آیندهٔ فشن در حکمرانی خلاق، معناپردازی و جایگاه فرهنگی تعیین می‌شود. خوشحال می‌شوم نظر شما را-به‌ویژه در زمینهٔ قابل‌انطباق‌بودن این چارچوب با ایران-بخوانم.

نویسنده: شریف رضوی شریف رضوی هستم، کارآفرین، مدیر و پژوهشگر فشن و صنایع خلاق در ایران. مدیر اجرایی شورای مُد ایران ، دبیر هفته مُد تهران و مدیر و موسس مرکز نوآوری مُدارا. در صورت تمایل به آشنایی بیشتر می توانید علاوه بر صفحه اصلی سایت به آدرس شبکه های اجتماعی من در لینکدین و اینستاگرام مراجعه کنید. بازنشر و استفاده از این مطلب با ذکر منبع و نام نویسنده مجاز است. صفحه اصلی کتاب‌ها و پژوهش‌ها آخرین مطالب و یادداشت‌ها تماس با من لینکدین اینستاگرام